جغرافياي اقتصادي شهرستان خوي
پرويز يكاني زارع
ويژگيهاي جغرافيائي شهرستان خوي براي توسعة اقتصادي: اصولاً موقعيت و شرايط جغرافيائي،اساس تمام فعاليتهاي اقتصادي ميباشد. شهرستان خوي به سبب برخورداري از آب و هواي نسبتاً سرد و مرطوب،بارندگي نسبتاً خوب و نيز به علت داشتن درّهها و زمينهايي با تشكيلات متنوع رسوبي و ارتفاعات مناسب كه هر يك در تأمين آب و آباداني اين ناحيه نقش بسزائي ايفا نموده و است سبب بوجود آمدن شرايط مساعد و منابع مختلف در اين شهرستان گرديده است.
در روستاهاي شهرستان خوي،اقتصاد روستائي برپاية كشاورزي استوار است. گرچه منطقه شهرستان خوي پس از كنارة درياي خزر،از مطلوبترين امكانات كشاورزي بهرهمند بوده است،ولي به سبب فراواني آب و مراتع سرسبز خود،دامپروري نيز در اين ناحيه از مقام شايستهاي برخوردار است و حتي روستائيان غالباً به پرورش دامهاي سنگين چون گاو و گاوميش مبادرت ميورزند. جالب اينكه فراواني آب و حاصلخيزي خاك،در كنار رونق كشاورزي و دامداري،موجبات رواج صنعت قاليبافي را در اين ناحيه فراهم ساخته است و شهرستان خوي از ايننظر توانسته است نه تنها در سطح آذربايجان بلكه كل ايران موقعيت برجستهاي را براي خود دست و پا نمايد.
در برخي از روستاهاي شهرستان خوي بويژه روستاهاي نوار غربي،به علت شرايط جغرافيائي و زندگي كوچنشيني،پرورش دامهاي سنگين جاي خود را به پرورش دامهاي سبك نظير گوسفند و بز داده و در مجموع اقتصاد دامي بر اقتصاد زراعي ميچربد. و كشاورزي موجود نيز در قسمتهاي مذكور بيشتر مبتني بر كشت گندم و توتون و در اين اواخر درختان ميوه است.
در روستاهاي كم آب كه امكانات كافي براي روستائيان وجود ندارد،مسأله مهاجرت روستائيان و به تبع آن متروكي روستاها پيش مي آيد. البته تعداد اينگونه روستاها خوشبختانه در شهرستان خوي بسيار اندك است.
بطور كلي شهرستان خوي به جهت خصوصيات برشمرده در فوق و عوامل اقتصادي ديگر،مطلوبترين شرايط را جهت پيشرفت اقتصادي دارا ميباشد و ميتواند در سايه تلاش و كوشش و بهرهگيري از امكانات خود و انجام سرمايهگذاريهاي لازم بصورتي چشمگير در راه پيشرفت اقتصادي گام بردارد.
موقعيت اقتصادي و بازرگاني خوي از ديرباز مدنظر بوده است. در عهد پيش از اسلام يعني از سدههاي دوم پيش از ميلاد تا سدة16 ميلادي،شعبهاي از بزرگراه ابريشم كه شرق و غرب را بهم وصل مينمود از شهرستان خوي عبور ميكرده است و براي خوي موقعيت ممتازي فراهم و اين محل را بعنوان يكي از مراكز تجارتي و فرهنگي آذربايجان مطرح ساخته بود. اين جاده كه بر طبق نقشة موجود از جادة ابريشم در كتاب » ايرانشهر « فاصلة مابين چين و اروپا را در بـرمـيگرفـت ، از لانـسو در چيـن شـروع و بـه بنـدر افسـوس در دريـاي مـديـــترانـه منتـهـي مـيشـد ، و در مـسيـرش شهرهاي مهمي چـون تورفان،سمركند،بوخارا،نيشابور،قزوين،تبريز،خوي قرار گرفته بودند. در كنار درياچه وان دوشاخه شده يكي به بندر افسوس و ديگري به پالميرا منتهي مي شد و امپراتوري وسيع چين را به امپراتوري روم مربوط ميكرد. اين امر در شكلگيري مراحل بعدي فرهنگ و تمدن اقوام ساكن در اين ناحية گسترده از قارة آسيا تاثير بس عميقي برجاي گذاشت. اشكانيان كه نقاط حساس جادة ابريشم را تحت نظارت خود را در آورده و مانع مبادلة مستقيم ابريشم و ساير كالاها بين چين و روم ميشدند. هر چند كه راه را بنام جادة شاهي و نيز جادة شرق و غرب هم ناميدهاند ولي طبق شواهد متعدد اين راه از گذشتههاي خيلي دور به جاده ابريشم شهرت داشته است. چنانكه اشتهار درة نظربيك (مزار نظرعلي بيكدنبلي در اينجا قرار دارد) واقع در»يوخاري بلهسور« بنام »ايپك قاپيسي« (دروازة ابريشم) خود تأييدي است به اين ادعا. در اين جاده سرزمين باستاني خوي بعنوان گلوگاه مهم ارتباطي از جايگاه ويژهاي برخوردار بود.
با توجه به نقشه مندرج در كتاب ايرانشهر و طبق نوشته كتاب جغرافياي استان آزربايجانغربي و براساس نقشة موجود در اثر استخري موسوم به »المسالك و الممالك«،اين جادة تاريخي و قديمي از دورترين نقطه شرقي چين شروع شده و سرانجام در خوي چندين شاخه شده،شاخهاي از آن از طريق وان به غرب رفته و به درياي مديترانه منتهي ميگشت. شاخة ديگر از طريق جلفا و نخجوان و سرزمينهاي قفقاز به اروپا متصل ميشد و شاخهاي نيز پس از عبور از پل خاتون بطرف اروميه و همدان كشيده شده و سرزمينهاي جنوبي را به جاده ابريشم وصل ميكرد. اين راه هم دربين تودة مردم به »مكه يولو« شهرت داشت.
مسير اين جاده و موقعيت شهر باستاني خوي در اين راه اين نظريه را كه آباديهاي هم نام خوي واقع در مسير اين جاده چون »روستاي خوي در شهر بيرجند« و »آبادي خوي« در15 كيلومتري غرب شهر ساراي تركيه،بتوسط تجار خويي هنگام تردد مستمر در طول اين جاده بوجود آمده و بازرگانان خويي اين آباديها را بنام موطن اصلي خود يعني »خويي« نامگذاري كردهاند،مطرح نمود. و ميتوان گفت،شاخههايي از راههاي حياتي »مكه يولو« و »دارابوزان به تبريز« و»ناخجيوان به قفقاز« از خوي ميگذشت. وجود آثار كــاروانـســراهـاي كـهـن در »قوتور«،»ايستران«،»بويله پوش« و نيز بقاياي كــاروانــســراهـــايـي در »زورآوار«،»شوريك«،»قورديك«،»قيشلاق«و»پئره« خود گواهي است بر اين ادعا و همة اين مطالب گوياي رونق اقتصادي خوي در آن زمانها ميباشد.
اميد است تلاشها و اقدامات سازمان يونسكو در احياي كانونهاي گردشگري واقع در مسير جادة تاريخي و طرح كلي بازسازي جاذبههاي توريستي عملي گشته و بار ديگر به شكوفائي اقتصادي خوي كمك نمايد و موقعيت ممتاز خوي را از نو احيا كند. به جاست يادآور شويم كه همان موقعيت ممتاز خوي باعث گرديده كه شهرستان خوي قرنها مورد تاخت و تاز كشورهاي همسايه و سرزمينهاي مجاور دور و نزديك قرار گرفته و براي ضرب سكه (پول) در شهرستان خوي »دارالضرب« ايجاد گردد.
وضعيت اقتصادي خوي از زبان آمار و ارقام و در برخي از سالها بشرح زير به آگاهي خوانندگان محترم هفتهنامه اورين خواهد رسيد:
در فصل اول كشاورزي و منابع طبيعي خوي مورد بحث قرار خواهد گرفت.معدن و صنعت،انرژي و سوخت و آب اين شهرستان موضوع بحث فصل دوم ،بازرگاني و حمل در شهرستان خوي موضوع فصل سوم،دامداري موضوع فصل چهارم،مسكن و بنياد مسكن موضوع فصل پنجم،جهادسازندگي موضوع فصل ششم،ارتباطات دور موضوع فصل هفتم،شركتهاي تعاوني موضوع فصل هشتم را تشكيل خواهد داد.
منبع:
مشاهير و نامآوران شهرستان خوي،پرويز يكانيزارع،1378،جلد اول،نگاهي گذرا به تاريخ و جغرافيا و اوضاع عمومي شهرستان خوي.
شهرستان خوي از استعداد كشاورزي شايستهاي برخوردار بوده و حدود نود هزار هكتار اراضي قابل كشت دارد(50 هزار هكتار آبي+40 هزار هكتار ديم). محصولات كشاورزي بويژه غلات به مقدار زياد توليد مي شود و زراعت دانههاي روغني بويژه آفتابگردان و تخم كدو از موقعيت ممتازي نه تنها در آذربايجان بلكه در سطح ايران برخوردار بوده و مهمترين اقلام صادراتي خوي را تشكيل ميدهند. كشت نباتات علوفهاي،چغندر قند،نخود،سيبزميني، برنج چمپا (گيرده دويو) و نيز... در سطح شهرستان خوي انجام ميگيرد.
تاكستانهاي بويژه روستاهاي شمال شرق خوي چون: ائواوغلو، بيزنهده، پيركندي از شهرت خوبي برخوردار است. كشت توتون هم در اين شهرستان داراي سابقه خوب بوده است. از درختان ميوة شهرستان خوي كه داراي معروفيت خاص ميباشند ميتوان از گيلاس و سيب و زردآلو ياد نمود كه رقم مهمي را،در صادرات اين شهرستان تشكيل مي دهند. كشت و پرورش درختان گردو و توت هم بصورت يك سنّت ديرين در اكثر نقاط اين شهرستان متداول است. بويژه توت خوي كه از شهرت منطقهاي و فرا استاني برخور دارد خود يادگار دوران بسيار گذشتهايست كه صفت پرورش كرم ابريشم در اين شهرستان رواج داشته و خوي يكي از مراكز مهم صادرات ابريشم ايران بوده است. كشت كنجد و كرچك و پنبه نيز در برخي نقاط شهرستان خوي متداول است اين شهرستان از نظر كشت پنبه و مرغوبيت محصول آن سابقه خوبي داشته است اما متأسفانه امروزه از كشت آن استقبال نميشود.
مرغوبترين آفتابگردان ايران به شهرستان خوي اختصاص دارد و سيبزميني در روستاهاي »بدلان«،»پسك«،»وار« از شهرت و مرغوبيت خاصي در منطقه برخوردار است بويژه كشت نوعي سيبزميني رنگي (قرمز) اخيراً در شهرستان خوي مرسوم شده و مطلوبترين سيبزميني براي تهيه چيپس ميباشد.
محصولات فلاحتي شهرستان خوي و قيمت متوسط سرخرمن آنها در سال1309 ه.ش بشرح زير بوده است:
ـ گندم،21998 خروار و خرواري90 قران (ريال)
ـ جو،10994 خروار و خرواري50 قران
ـ توتون،98 خروار و خرواري170 قران
ـ حبوبات،3000 خروار
ـ پنبه،827 خروار
توضيح اينكه در همانسال جمع كل توليد گندم در كل استانهاي آذربايجان برابر با802232 خروار، جو214797 خروار، توتون10166 خروار، حبوبات15210 خروار، پنبه3092 خروار بوده است.
سطح زير كشت زراعتهاي سالانه شهرستان خوي در سال1361 ه.ش بر حسب هكتار بشرح زير بوده است:
گندم(14900 آبي ـ19800 ديم) برنج شلتوك ـ (چمپا)106 انواع لوبيا166 پياز40 ساير سبزيجات190 چغندر قند1950 دانههاي روغني285 جو(2010 آبي ـ6040 ديم) نخود و لپه77 ساير حبوبات30 سيبزميني146 محصولات جاليزي450 انواع توتون و تنباكو665 علوفه7504
و اما عملكرد در هكتار زراعتهاي سالانة شهرستان خوي برحسب كيلوگرم در سال1361 ه.ش:
گندم(1480 آبي ـ1020 ديم،متوسط عملكرد در هكتار1250 كيلوگرم) جو(1569 آبي ـ1070 ديم،متوسط عملكرد در هكتار1370 كيلوگرم) برنج شلتوك2500 انواع لوبيا398 (متوسط حبوبات504) پياز10000 ساير سبزيجات12000 (متوسط8941) محصولات جاليزي12000 انواع توتون980 علوفه5560 نخود و لپه714 ساير حبوبات400 سيبزميني4822 چغندر قند33790 (متوسط زراعتهاي صنعتي12013) دانههاي روغني1270
بالاخره توليد زراعتهاي سالانه در شهرستان خوي برحسب تن در سال1361 ه.ش:
گندم(22045 آبي ـ20369 ديم) جو(6517 آبي ـ3155 ديم) انواع لوبيا66 پياز400 ساير سبزيجات2280 چغندر قند65892 دانههاي روغني362 برنج265 نخود و لپه54 ساير حبوبات12 سيبزميني1704 محصولات جاليزي5400 انواع توتون و تنباكو650 علوفه41720
و بالاخره زراعتهاي سالانه در شهرستان خوي در سال1374 ه.ش:
م1ـ گندم،سطح زير كشت9314/52 هكتار آبي،2638/50 كيلوگرم در هكتار و جمعاً24576/37 تن توليد آبي+10325/33 هكتار ديم،505/37 كيلوگرم در هكتار و جمعاً5217/03 تن توليد ديم.
م2ـ برنج شلتوك،سطح زيركشت140 هكتار،2790 كيلوگرم در هكتار و جمعاً390/60 تن توليد.
م3ـ جو،سطح زيركشت2223/41 هكتار آبي،2790 كيلوگرم در هكتار و جمعاً3136/02 تن توليد+3255/06 هكتار ديم،275/28 كيلوگرم در هكتار و جمعاً896/06 تن توليد.
م4ـ نباتات صنعتي:
ـ چغندر قند سطح زيركشت1424 هكتار،25056/18 كيلوگرم در هكتار و جمعاً35680 تن توليد.
ـ انواع توتون و تنباكو، سطح زيركشت700 هكتار، 1628/57 كيلوگرم در هكتار و جمعاً1140 تن توليد.
منابع طبيعي يك منطقه عبارت است از: پوشش گياهي، جنگلهاي طبيعي و مصنوعي، مراتع، زندگي جانوري و منابع آب.
آذربايجان و به تبع آن شهرستان خوي، پس از سواحل درياي خزر، از مرطوبترين و پرباران ترين قسمتهاي ايران است و به همين سبب نواحي لخت و بدون پوشش گياهي در آن كمتر مشاهده مي شود. در جاهاي بي آب و علف نيز گياهان مخصوص زمينهاي شور چون شوران، يولقون (گز)، دوه تيكاني (خار شتر)، ميرويد. خار شتر را براي خوراك دام و مصارف ديگر جمع آوري مي كنند.
گياهان سوتدي بييان (شيرين بيان)، آجي بييان كه در نقاط كوهستاني ميرويد، ريشة آن كم و بيش استفاده طبّي دارد. گياهاني مانند: اوزهرليك (اسپند)، پَرپينه (فرفيون يا شيرسگ)، گل ماهور، گهوهن و نيز گياهان خانوادة گندميان و زنبق، شقايق وحشي وTHYMUS از خانوادةLabiata در دره قوتور از گياهان متداول در شهرستان خوي محسوب مي شوند. از ريشة گهوهن كتيرا استخراج مي كنند و از گياه شوران نيز سنگ قليا تهيه مي كنند.
شهرستان خوي فاقد جنگل طبيعي بوده و پيش از انقلاب اسلامي در جادة خوي ـ ائواوغلي (تقريباً روبروي روستاي بيله وار) در محدودة كمي جنگل مصنوعي كاشته شد، اما به سبب عدم مراقبتهاي لازم خشك شد و از بين رفت. در عوض شهرستان خوي داراي بيشه هاي انبوهي از قلمه و گاه نارون مي باشد.
از انواع گياهان طبيعي يا خودروي، نمونه هاي گياهان داروئي و رنگي و گاهي معطر و صمغي نيز در شهرستان خوي وجود دارد. خوي بويژه از نظر گل ختمي زرد و گل گاو زبان و بابونه غني مي باشد.
در شهرستان خوي از سه نوع مراتع: قيشلاقي، يايلاقي، اراني يا ميان بند و بيشتر از نوع دوم وجود دارد. بويژه وسعت مراتع ييلاقي در قسمت غربي شهرستان خوي زياد است. رويهمرفته شهرستان خوي به واسطة رطوبت و باران نسبتاً زياد داراي مراتع مرغوب زيادي است و از اينرو مستعد دامپروري مي باشد. به سبب وجود مراتع مرطوب و رودخانه هاي پرآب، نگاهداري گاوميش نيز در شهرستان خوي رواج دارد و مراتع گاوميش اغلب شكل باتلاقي دارند و سطح اين مراتع اغلب از علف پوشيده شده و گياهان خانوادة گندميان و نيز مقداري از نباتات خانوادة لوگومينوز (بروانه سانان) سهم عمده اي در پوشش گياهي آن دارند و نيز در برخي از آنها جگهن و كاركس كه گياهان بي مصرفي هستند و گاهي زنبق جلب نظر مي كند.
مراتع نيمه مصنوعي، چمنزارهايي كه از طريق آبياري و مراقبت بصورت چراگاههايي سرسبز در آمده اند در اطراف خوي ديده مي شود و هر چه بطرف غرب شهر پيش برويم، مراتع بيشتر و مرغوبتر مي شود، بطوريكه نوار مرزي از آن جمله منطقة جهنم درّه سراسر پوشيده از مراتع و گاهي چراگاههاي بسيار سبز و خرم مي باشد.
برخي از رودخانههاي شهرستان خوي داراي ماهي است و با توجه به پر آبي مي توان گفت شهرستان خوي مساعدترين محيط براي سرمايه گذاري در امر پرورش ماهي مي باشد. حيواناتي چون گرگ، روباه، خرگوش، موش صحرايي، خوك، خرس، يوزپلنگ در اين شهرستان شير و پلنگ و يوزپلنگ نيز صيد شده است. و نيز در برخي از مناطق كوهستاني بويژه مناطق حفاظت شدة (مَره كان) كه از طرف ادارة حفظ محيط زيست كشور، منطقة حفاظت شده در سطح كشور اعلام شده، با وسعتي حدود92715 هكتار در شمال شرقي خوي و در فاصلة35 كيلومتري خوي قرار دارد، حيواناتي نظير: كهل، بُز، پلنگ، گرگ، گراز و پرندگاني چون: كبك دري، كبك چيل، تيهو، مرغ هما، دورناي، طناز، پليكان سفيد، باغري قره، مرغ ماهيخوار و نيز قوچ و ميش ارمني زندگي مي كنند.
بدين سبب اين منطقه از نظر غنايم طبيعي بي نظير مي باشد.
در قسمتهاي مختلف منطقة حفاظت شدة مرهكان گياهاني چون: چوبك، آويشن، گهوهن، ميخك، دهرمنه، فلوميس و... مشاهده مي شود. آبزياني چون: اسپله، قره باليق، زردپر، خزندگاني چون: انواع مارها، افعي تكابي، گرزه مار، قرهجه سو وجود دارد. و نيز سگ ماهي و سمور و سنجاب نيز به كرّات در شهرستان خوي مشاهده شده اند.
بنابر آمارگيري سال1356ه.ق، تعداد سه هزار كهل و بز و چهار هزار رأس قوچ و ميش در منطقة حفاظت شدة مرهكان زندگي مي كرده اند.
لكلك، حواصيل، كيرپي (خارپشت)، قارتال (عقاب)، ته جبر (قرقي) از ديگر حيوانات شهرستان خوي محسوب مي شوند.
دربارة منابع آب شهرستان خوي در بخش مربوط به آبهاي شهرستان خوي مطالبي آمد، از آنجا كه منابع آب هر محلي ارتباط تنگاتنگي با شرايط اقليمي آن محل دارد، گزارش اوضاع جوّي هواشناسي خوي به تفكيك ماه در سال1374ه.ش، عيناً نقل مي شود:
ميزان بارندگي به ميليمتر در سال1372(323/7)، در سال1373(306/9)، در سال1374(190/9) بوده است. و تعداد روزهاي يخبندان در سه سال مذكور بترتيب118،83،94 روز بود.
منبع: تاريخ و جغرافياي آذربايجان از پيش از تاريخ تا دورة معاصر، پرويز يكاني زارع، جلد دوم،1374.