ستارخان و مشروطه انقلابي

پرويز يكاني زارع(ائليار)

 

ائل ياددان چيخارتماز تاريخ اونودماز،                حـق يـولـونـدا جـاندّان، أل اوزه ‌نلري

وطن خـاطيـرينـه، ائـل خـاطيـرينـه،           تـاريـخـي قــانــي لا بــزه ‌يـن لـري

بابك اوغلو ستارخانلار                                                           اؤرنك ديرلر، باغيرخانلار

تك ستارخان بير ميللت دير                                                  شرق اوياندي او علت دير

ميللي سردار شهادتي نين89 نجي ايل دؤنومي مناسبتيله، اولو سردارين ياديلا، بوتون جانيني، سيرگه مه ‌ين، ديريليك و حياتلارين، اولوسلاريني قانلي جايناقلاردان قورتولوشو اوچون عصر ائده‌ ن ايگيدلري آغيرلاييريق. نييه كي بو ايش آزادليق قوربانليقلارين اولوروحونو  حبس  اولونموش جيسميميزه كوفكورمك و يوكسك هوممت لريندن موطلقيّت و سومورما قانداللارين قيرمادا قايدالانماق دير.

بير ميللتين و تورپاغي اوزه ‌رينده اوز وئرن بوتون كيچيك و بؤيوك، اؤنملي و اؤنمسيز حركتلر، او ميللتين تاريخينه باغلانمالي ‌دير. بير ميللت اؤز تاريخي نين آغ و قاراسينا يييه ‌لنمه ‌يي باجارمازسا، گله ‌جه ‌يينه صاحيب دورماغي دا باجارماياجاقدير.

بير مدنيتين نه قده‌ ر گوجلو، يئرلي و ديه‌ رلي اولدوغو، شوبهه‌ سيز اونون يارانديغي و گه ‌ليشدييي جوغرافي ـ ايقليمي شراييطي هابئله اولوسونون ايچينده بويا ـ ياشا چاتميش ياراديجي و تأثير ائديجي دوشونجه ‌لي و باجاريقلي اينسانلارين سايي نين آز ـ چوخلوغو و ياراديجيلارين گوجلو ـ گوجسوزلويو ايله اؤلچولر. ائله بئله ديركي تاريخده گؤردويوموز كيمي چوخلو بؤيوك اينسانلاردا بئله بير مدنيتين قوينوندا بسلنميشلر. بو شخصيتلردن بيري ده ميللي سرداريميز ستارخان اولموشدور.

تانيديغيميز مدنيتلرين هئچ بيريسي آذربايجان مدنيتي قده ‌ر اينسان سئورليك، وطن سئورليك، ناموس سئورليك، عدالت سئورليك و قوچاقليق ايله ياناشي اولماييب و بو سجيه لره اولايلار، بويلار، ناغيللار، شعيرلر، دئييلملر، سؤيلملر، اويونلار و ساييره لرده راست گلمه ييريك، لاكين تورك و آذربايجان مدنيّتي نين بوتون قوللاري عدالت سئوه رليكله يوغرولموشدور.

اينكارسيز، كئچن عصيرلرده دؤولت و حؤكومت آداملارينين أن چوخو بيزيم ديلداشلار و سويداشلاريميزدان اولدوغوحالدا، بيزيم شعيريميز دربار و مديحه شعيري يوخ بلكه ده خالق كوتله لرينين كسگين تنقيد ديلي اولموش و اينسان سئورليك، برابر سئويليك، يورد سئونليك و حماسه پرورليك بويلار، ناغيللار و دويغولارلا يوغرولموشدو. ائله بو بويلاردا اولوسون قورتولوشو و دينج لييي اوغروندا بول ـ بول ايگيدلر جانلاريني اوووجلارينا قوياراق، دؤيوش مئيدانينا گئدير، دوشمن و يابانجي لاري سوومايينجا اؤلدو وار ـ دؤندو يوخ دئيه، گئري قاييتما بيرلار.

اؤرنك ساياراق، آشيق قريب، شاه صنمه بئله سؤيله‌ يير:

ســاللانـا ـ سـاللانـا گئـدن ديلبـر،                      ائله اياق گؤتور، يول اينجيمه سيـن

دولانسان اوبانـي، شهـري ـ كنـدي                         ائله دولاناق كي، ائل اينجيمه سين

گؤروروك كي ، بيزيم مدنيتيميزده  حتتا جان سيز ـ  نفس سيز يولون دا اينجيمه سينه ايذن وئريلمير، ائل و اينسانلارين اؤزه ل بير يئري وار.

آذربايجان مدنيتينده، باشقا اولوسلارين اولان مين بيرگئجه كيتابي نين عكسينه، دده قورقود كيتابيميزدا، اوغول، آتا ناموسونو قوروماق اوچون دوغرام ـ دوغرام دوغرانماغا و قادين ناموسونو ساخلاماق اوچون اوغلونون اؤلدورولمه يينه و اونون أتيندن يئمه يه راضيليق وئرير. و نهايت آذربايجان مدنيتينده ايكي اوزلولوك، يالتاقليق، ساتقين ليق و بوكيمي ياراماز و آلچاق صيفتلر هرنه ده ن آرتيق قينانير.

شوبهه سيز بئله بير زنگين مدنيتين قوينوندا بسله نن قهرمانلاردا بابك، شاه اسماعيل، قوچاق نبي، ستارخان، باغيرخان، زينب پاشا و ساييره بوكيمي سايسيز و حساب سيز موجاهيد اوغوللار و قيزلار اولماليدير.

اولو سردار ستارخان دا بئله بير مدنيت ايچره بؤيوموش، وارليغي بو مدنيتله يوغرولموش، آتالار سؤزوموز: «بير ناموسدان، بير تورپاقدان پاي اولماز»

سوزونو تام معنادا جهاد موباريزه سي يؤنونده تعبيرلنميشدير، و ائله بونا گؤره ميللي شرفيني، ميللي ناموس و وطنيني و وطنين اؤز گورلويونو قورودوقدا و مقدس موباريزه يولوندا هئچ واخت و هئچ بير شراييط ده سارسيلماييب ، شوبهه لنمه ييب ، حق ـ حقيقت گؤز يومماييب، كيمسه يه يالتاقلانماييب بلكه بوتون يالتاق، قورخاق و ساتقينلارا نيفرت گؤزويله باخاراق، ميللي موباريزه ميزين اولوبايراقچيسي اولاراق دوشمنلر أليله حاضيرلانان بير توطئه‌ ده الني آچيق اوزو آغ و باشي اوجا شهادتي قارشيلايير.

ميللت سرداري ستارخان، مشروطه حركتي نين أن پارلاق اولدوز و ايران اؤلكه سينين أن گؤركملي قهرماني ساييليركي، نه تكجه جامعه نين دورومونون تفسيرينه قانئع اولماميش، بلكه اونو ده ييشديرمه يه جاندان چاليشميشدير.

وطن گرداب لاردا بوغولان زامان                               يا بابك قورتارميش يادا ستارخان

چاغداش دؤوره ده ده دونيا سوييه سينده تؤرنميش تاريخي حاديثه لرين أن اؤنملي لرينده ساييلان، بيري ده مشروطه حركتي اولموشدور. بو اينقيلابين قانلي دؤيوشلرينين آل بايراغيني، قيزيل قانلارينا بويانميش آذربايجان قهرمان لاري پولادلي قوللاري ايله گؤيه قالديرميش لار.

بوتؤره رنين عظمتي، سيز اؤيره نجيلرين اؤز ميللي سردارنييزا اوره كدن بسله ديييز سايغي و حؤرمتي گؤسترير.

عشق اولسون شن حيات يارادانلارا                        تـاريخ ده بـاش أييـر او اينسـانلارا

هئقئل اينانجيل ديركي: «تاريخين اتفاقي اولاجاقلارلا ايشي يوخ، بلكه چوخ ده‌ يرلي حاديثه لرله كي ارخاسيندا بير ناچارليق منطيقي حاكيم دير، ايشي وار» بوناچارليقلاردان بيري «مودريك جه سينه» ناچارليغي دير. بورادا بو مودريك جه سينه ناچارليقدان مشروطه حركتينده و اونون گؤركملي باشچيسي و سرداري «ستارخان ميللت سرداري» ندان سؤز گئده جك.

بوباره ده ايلك گئرچك بودوركي، مشروطه جونبوشو اؤز زامانينا دك بوتون حركتلردن اورتاقلي و هر طرفلي اولوب، اوچ مين ايلليك رژيمي باش ـ آياق ائديب، ايران اولوسونون سياسي، اقتصادي و ياشاييش اوسلوبلارين ده ييشدي. آنجاق بوتون اهميتي ايله، ايران ميللتي نين ان چوخونا تانيلماز اولوب و ائله بو سببه گؤره اينكيشافا قادير اولمادي.

بو اينقيلاب تاريخي نين هر صحيفه سينده، بيزيم كئچميش شانلي بابالاريميزدان، أن يوكسك حورّيت چيليك، وطن پرورليك سيمووللاري گؤزه چارپير، خوصوصيله كي آذربايجان اولوسو اونون تاپيلماسيندا هابئله ياييلماسيندا باجاريقلي رول اويناميشلار.

دئمك مشروطه اينقيلابي خالق كوتله لريني وسعتلي فورمادا تكان وئريب، ايشچيلر، اكينچي لر، شه هه ر يوخسوللاري، خيردا بورژ والار، خاص ايستك و شوعارلاريله ياواش ـ ياواش سياسي موباريزه صحنه سينه آياق قويدولار.

كسروي يازير: اوگونلرده، كوچه لردن كئچنده بو شعير، آراكسيلمه دن  اوشاقلار ديليندن ائشيديليردي:

ياشاسين، دؤولت مشروطه ميز هر آن ياشاسين

ياشاسين، عشق ائليين، ميللت ايران ياشاسيـن

خالق اوزون ايللر و عصيرلر بويو، قولدور و زور دئيه ن حاكيم لر و فاسيد و فرديّت چي سارايچيلار، هابئله منفعت پرست اجنبي عاميللر أليندن ناكامليق آغيسي ايچيب، و ايران رعيّتي اولماقدان بامباچا و بئگاري، باشچيلارين فرديّت چيليك، خوشلوق و ساييليني تدارك ائتمه دن باشقا عاييدلري يـوخ ايدي، اياغا قالخاراق، محو اولموش ايلكين حاقلاريني آلماغا هارايلانديلار.

مشروطه حركتي نين ياراديجي فاكت لاريندان ايمپئريياليزم عصرينين يئتيشمه سي، ميللي ظولمون آغيرلاشماسي، مال ايله سرمايانين ميللي استقلالي نقض ائتمه يولوندا چاليشماسي، ايران اولوسلارينين سياسي و اقتصادي باغليليغي، اهدا اولونموش (باغيشلانميش) خاريجي امتيازلار و نهايت ده ايران اقتصاد اسيرليگي و سياسي تولچولوغونو آد آپارماق اولار. اوجوركي، «لردكروزون» كيمي ايمپئريياليست تكجه ايرانين، انگليز و روسييا كيمي اؤلكه لره باغيشلاديغي امتيازلار باره ده بئله يازميشدي: «او واخت كي بو امتيازلار موتاويله سي ياييلدي، اونو ايران اؤلكه سينين بوتون صنايئع لي ييغيم لاريني كاميل و خاريقه فورمادا، اجنبي لره تاپپشيريق كيمي سانديلار»

ستارخان ائله كي آنلادي خلق، حاكميت ظولم ـ جووروندان جانا گليب، صبير ـ دؤزوم كاساسي دولوب، موطلقيت بوساتيني ايراندان پوزوب، مشروطه بايراغيني أسديرمه يه قصد ائتدي، باشقا بير تعبيرله اؤيره ندي كي أليني قلبي نين اوستونه قويوب، آنلاسين كي اوندا بير شئي چيرپينير و بير سوسيال باخيشلي اوره يين آراسيندان باشلاياراق، بوتون بدنده قان و قان كوره جيكلر ايچينده آخاراق، تام ويجودونو وصفه گلمز حرارتله دولدوردو.

امينيك كي ميللي سردار «دوشمن» دييه ن سياستي يوخ، آنجاق اؤز اولوسو ايله ياشاديغي سياستي ياخشي بيليردي. ائله بوتانيشليق اثرينده بير باش ظولمكارلار دستگاهينا يورش اپاردي و بو اونون اوزاق گوره ن ليگيندن سيزيردي. او اينسانلار اؤلومونون برابرينده باش اولدو و غونا هئچ دوشونموردو و بئله دوشونوردوكي اولوس ايله چيين به چيين ياشاماق، داييم ياشاماق دير. و اوز به اوز ياشاماق داييمي خيفّت دير و ائله بو سببه او، حؤكومت ايسته مه دي.

ستارخان ايناملي ايدي كي، آزادليق، شخصي جهت لردن نفس اسيرليگيندن و مخلوق قوللوغوندان قورتولماق ايسه يوكسك تانرينين بنده چيليگيينه اوره ك باغلاماق دير. ائله بو نظردن و عوموملوق باخيملاردان ايجتيماعي آزادليق خالق ايراده سينده يئر توتور، و هئچ كيمسه بو ازادليغي آليب يا خود هده له مه يه حاقلي دئييل. بو ايسه بير اينام ديركي اومانيسم (اينسان گراليق) و تئيسم (تانري گراليق) مكتب لر فلسفه سينين تملي دير. ائله بو اساسدا، آزادليق و سربست ليك يولونون شهيدلري اؤز اينسانليق لارينين قوربانليق لاري ساييليرلار.

»تبريز غئيبي مركزي« موباريزلر، تشببوس كارلار و باشچيلار تربيت مركزي اولموش و ستارخان بو مكتبين پارلاق اولدوزو ايدي. او ايجتيماعي تهلوكه سيزليك يارادمادا يوكسك چاليشمالارا أل ووردو. بئله بير زور و تجاووز كارليق آجيسيني دادميش اينسان تأكيدله موجاهيدلره، كيمسه يه اوستونلوك ائتمه ني و اينجيتمه ني ياساق ائتميشدي بو ايسه اونون اينسان سئورليگيندن بير بؤيوك اؤرنك دير. اونون آدقازانماليغي آذربايجان سينيرلاريني آشاراق بوتون ايران و دونيايا ياييلميشدي.

ستــار كئچميشينيـن تاريخيـن آ نيـر             سانكي ياتميشيميـش، بيـردن اويانيـر،

يئني سؤز، يئنـي سس، يئنـي حـركت            اونــو حــركتــه گتيـــريــر، البـــت

گوجله نير بئينينـده وطـن پـرورليـك               اولور ائلين، يوردونون دردينه شـريـك،

حُريّت، ائلين، يوردونون دردينه شريك،

ستـارخـان نفسـي، ستـارخـان سسـي        ايـران تـوپـراغينيـن اولـور نعـره سـي،

تيتره دير سـاراييـن ظـولمكار شاهيـن             ســوسـدورور ميللتيــن آلاولـو آهيـن

«انصار قارداغلي»

 

«راتيسلاوا» تبريزده كي انگليز قونسولو، مشروطه و ستارخانلا موخاليف اولاراق بئله يازميشدي: «بو دؤيوشده ده، باشقا دؤيوشلر كيمي، ستارخاندان چوخلي لياقت و شايسته قوچاقليقلار گؤرسه نيلدي. حقيقت بودوركي: او خلق سرداري اولوب، و خالقين بوتون ديله كلري اونون حياتينا باغلي دير...»

«پاختيانوف» تبريزده روس قونسولو، بئله راپورت وئرميشدي: «قوندارما حاكيم لرين (شاه حاكيم لرين) منطقه سينده بوتون دوكانلار غارت اولوب، حالبوكي ستارخان حاكيميتي آلتيندا اولان منطقه ده هئچ بير دوكانا أل وورولماييب»

ستارخان بئله اينانميشدي كي: ياسا ـ قانون خالقين راحات ليق، آسوده ليك، گئن گؤرلوك تأميني اوچوندور. باشقا سؤزله ياسالار، اينسان لار توپلوسونون حاجت لر و گئركن ليكلر واسيطه سي ايله يارانير، بئله ايسه قانون خالق اوچوندور نه كي خالق ياسا اوچون، و قانون ايجراسي، عدالت ايجزاسي معناني داشايير، و دؤولت لر ياسايا بويون أيمه يي اؤزلريندن باشلاماليديرلار؛ دئييردي كي: اولوسلار آييق ليق و دويوقلوغو، موطلقيّت و دئسپوتيزمي آبيرسيز ائدن و آچيب آغارداندير. او مئلييي بير ميللتين هرنه يي سانيردي و باشقا مشروطه باشچيلار كيمي آذربايجانين معنوي شرفيني و ميللي ناموسونو آلچاتمالارلا و أزيليب ـ يوغولموش و دئفورماسييالارلا قاشيييب زده لنميش گؤروردو.

يئكونلانميش سؤز بوكي، ستارخاندان مشروطه اينقيلابيندا، ائله بير نيظامي و حربي دا هي ليك لر گؤروندوكي، بير دونيوي شخصيّته چئوريلركن ايران شورا مجليسي طرفيندن ميللت آدييلا «ميللت سردارليق» لقبينه شرفلندي.

روسييا ايشچيلر و ضيا ليلاريندان باشقا، ماسكووادا دارالفنون اؤيره نجيلري ستارخانا بير مكتوبدا بئله يازميشديلار: «... بيز... آچيق اوره كله، سلاملارريميزي، بوتون ايران حوريّت چيلري و تامام موجاهيدلرينه، كي آزادليق و حوريّت يولوندا جانلارين فيدا ائديب لر، اؤزه لليكله او آزادليق قهرماني و شريف حوريّت چي ستارخانا قلبي احساساتلا پئشكئش ائديب، عشق اولسون دئييب، مقصدينيزه چاتديغينيزي ديله ييريك»

ستارخان ظاليم دوشمن قارشي سيندا، ائله بير دواملي ليق گؤستردي و ائله بير نائليتلره أل تاپدي كي چوخ كئچمه دن دونيوي شؤهره ت قازاناركن آدي مجليس لر نوغولو، ترجمه يي حالي درگيلر عونواني، فوتو شكيلي قزئت صحيفه لرينده، نيشاني آزادليق سئوه ن گنج لروئيني يئتمه لردوشونون بزه يي و ايسمي ايران اينقيلاب تاريخينده اؤلمز اولوب، آزادليق و سربست ليك قهرمانلار سيراسيندا يئر توتدو.

احمد كسروي بير ماهنييا ايشاره ائديركي، تبريز اؤيره نجيلري، مشروطه دؤوراني دئموسترا سييونلارين بيرينده هابئله تئلقراف خانا وكوچه بازاردا اوخويوردولار:

آمـاليميــز افـكاريميــز اقبــال وطـن ديـر

دعواگونو يكسر گـؤرونـن قانلـي كفـن ديـر

ايرانلي لاريق جان وئريبـن نـام آلاريـق بيـز

دعـواده شهـادتلـه هـامـي كـام آلاريق بيـز

جان قورخوسو يوخدور ديليمزده جانيميزده

هر گوشه ده بير شير ياتوب تـوپـراقيميـزده

ايرانلـي آدي هـر اوره گـه لـرزه سـالانـديـر

اجداديميزيـن هئيبتـي معـروف جهـانـديـر

شيخ محمد خياواني آذربايجان باشچيسي، ستارخاني بئله آغيرلاييب: «... ياخشي ياديمداديركي آدي اؤلمز ميللت سرداري ستارخان، بيزيم او ده يرلي قهرمانيميز كي بيليرسينيز جانيني نه جور سربست ليك و آزادليق يولوندا فيدا ائتدي... او آذربايجانين قئيره تلي اوغلو، جان وئرمه دن اؤنجه ماليندان داكئچدي، اوتده ر عزّت و شرفي بويولدان أله گتيردي»

يوكسك اينسانلارين ياشامي بيزلره اؤيره ديركي:

ياشاييشيميزي يوكسك لنديره بيله ريك

چــونكــي آدديـم آتـديقجـا، داليميـزدا

زامــان تــوپــراغينــا ايـز ايـز ســالاق

آيــاق ايــزي، تـا بـه يـه اؤزگـه سـي...

وثوق الدوله ميللي شورا مجلسينده، ستارخان و باغيرخاندان چوخلوجا سيتاييش ائده رك دئميشدي: «ايران ميللت شورا مجليسي، ستارخان و باغيرخان جانباز ليقلارينين ديريسي دير. ايندي كي ايران خالقي نين منّت دارليق سسي، دونيا اهلي نين قولاغينا چاتير، بيزيم ميللته گره كديركي هم ديل و هم اواز ايله اونلارين جانفشانليق لاريندان منت دارليق ائده» و سونرا فخر لؤوحه سي ميللي شورا مجليس طرفيندن ستارخان و باقيرخانا پئشكئش اولوندو.

ميللي سرداريميز ستارخانين و گؤردويو ايشلرين بير نئچه سيني بئله ايضاحلاتماق اولور:

1ـ ستارخانين قهرمانليقلار سسي، آفريقانين قوزئي ـ باتي سيندا يئرله شن مراكش اؤلكه سينه دك يئتيب و اورانين ميللتي ستارخان تعريفينده ماهني لار قوشوب اوخويوردولار.

2ـ ستارخان مطبوعات رولونو ميللبگر اويانيشيندا درك ائده رك، آذربايجان گونده ليكينين توركجه ـ فارسجا تبريزده نشرينه و ياييلماسينا امر ائتدي. و بوگونده ليگين بيرينجي نومره سي ألينه چاتان زامان، گؤزلري ياشيله دولوب بئله سؤيله دي: «بوگون آذربايجان خالقي نين اولوسال (ميللي) بايراميدير».

3ـ شيخ محمدخياواني واختيله بويورموشدو: مليون، موجاهيده لر لازيم اولان پولو يئتيره بيلمه ديكلري حالدا، ستارخان اؤزونون نئچه مين تومن واري اولان پولوگتيريب، موجاهيدلر اراسيندا پايلادي.

4ـ ستارخان اؤز بي‌بي اوغلوسو اولان ناييب محمد امره قيزليني، بيرتاديني اؤلدورمه يينه گؤره توتدوروب، موحاكيمه ائديب، اعدام ائتدي.

5ـ مخبرالسلطنه، آوروپادان ايرانا ساري قاييداندا، ائو يييه سيندن، ايراندان اونانه سووغات گؤنده رديييني سوروشدور، جاوابدا «تكجه منيم سلاميمي ستارخانا يئتيرين» سؤزونو ائشيدير.

6ـ تبريز ساواشلاريندا ستارخانين امري ايله، ابوالحسن خان اقبال آذر (آذربايجانين يوكسك اوخوجوسو) تبريزه گليب، يورغون موجاهيدلره يئني جان باغيشلاماق اوچون، ساواش ماهني لارين اوخويوردو.

7ـ تبريز ساواشلاريندا روس قونسولو (پاخيتانوف) بئله يازير: دؤولتين سيلاحي گوجلري و اسلاميه چيلرين نوفوذو آلتيندا اولان منطقه ده بوتون دوكانلار تالان اولوب، آنجاق ستارخان ياشاديغي منطقه ده هئچ بير دوكانا أل وورولماييب.

شوبهه سيز ائله بو ايشلر و اونون آرديجيل لييي، اونو دونيا سئچيلميش سيماسي كيمي دونيا اهلينه تانيتديردي. يئري وار آچيق اوركله و سس بير دئيه ك كي: ايران آزادليق مازغالينين باسيلماز و وفادار عسگري اولان ميللت سرداري ستارخانين روحونا آلقيشلار اولسون.

1286 ه.ش(1907م) ده، ايران ياني آذربايجاندا سوسيال دموكراتيك ايلك قوروپلاري تؤره ندي، و موجاهيدلر، اينقيلابين ايلكين گونلريندن، كؤنوللو آداملاردان ياراقلي «اينقيلاب قاردي» كي «فيدايي لر دسته سي»آدلانيردي، تشكيل ائتديلر.

ستارخان عين الدوله يه كي موجاهيدلرين تسليم اولماق تكليفيني ايره لي سورموشدو بئله جاواب وئردي (ائلچيلري توسطي ايله صاحيب ديوان باغيندا):

1ـ شاه گره‌ك تئزجه سينه ميللت شورا مجليسيني تهراندا دايير ائده.

2ـ مشروطه تعطيل اولمالي يوخ، اؤلكه ده گره‌ك آنا ياساسي حاكيم اولـسون نه موطلقيت.

3ـ رحيم‌خان چلبيانلو و مرندلي شوجاع نيظام و تبريزه باشقا يوروش گتيرن سركرده لر، گره‌ك توتولوب، عدليه‌ يه تسليم اولونوب و قانونا اويغون موجازات اولالار.

4ـ ميللت شورا مجليسي دايير اولمايينجا، آذربايجان ايالت انجمني او مجليسين قاييم مقامي دير.

5ـ ايراندان سوچسوز سورگون اولانلار ايرانا قايتاريلسين. مشروطه حركتي نين آراشديرماسي بيزي بو حقيقته دوغرو يونلديركي:

سئللر، بيرليگيني تاپارده نيـزده،                                    سيزين ده ظفريز، بيرليگينيز ده

1287 نجي ايلين يئنگج (تير) آيي نين ايكيسي، محمد عليشاه ميللي شورا مجليسي توپا باغلاتديريب، مشروطه ني ايرانين باشا باشيندا تعطيل ائدير. تكجه تبريز شه‌هه‌ري ايدي كي قه‌جه‌ر جلاد قارشي سيندا دايانير، آيين يئتدي سينده كودتاچيلارا قارشي قالخئش ائدير. لاكين قه‌جر محمد عليشاهين امرييله رحيم خان چلبيانلو يئتدي مين دؤيوش قووّه سيلله اهردن حركت ائدير. آنجاق تبريزه گيرمه دن روس تئزارين باش قونسولو حيله سبيله، تبريز محله لريندن چوخو قاپيلارين باشينا آغ بايراق آسماقلا، اؤزلريني دئسپو تيزمه تسليم ائدير، تكجه ستارخان و بير نئچه نفر دؤوره سينده كيلر قارشي دورورلار. عوموم بئله دوشونوركي ستارخان دا تئز ليكله سينيب ياخود قاچاجاقدير.

تهران سوقوط ائدير، لياخوف تام قدرتله هر بير آزادليق سسيني بوغور، اؤلوم و ترور دهشتي بوتون ايران اؤلكه سين بورويور، دوولت قووّه لري قودوز جلادلار كيمي آزادليق ايسته ين خالقلارين سسيني بوغورلار.

ستارخان فيكيره دالير ـ «ايندي تهران سينديريليب سوسوبدورسا، بو مسأله تبريزين ده سينيب سوسماغينا سبب اولابيلمز»، ائله بودوشونجه اساسيندا امره قيز مازغاللاريني، سيلاحدا شلارينا تاپشيراركن، باغيرخان لا گؤروش اوچون خياوان محله سينه گئدير. بوايكي قهرمان دوشمن برابرينده دايانماغا آند ايچيرلر. دؤيوش يئني دن قيزيشير. رحيم خان فاتحلر كيمي اؤز قوشونو ايله تبريزه گيرير، باغشمالدا اوردو قورور. ساتقينلارين بير مدت اوّلدن «ايسلام» مونواني آلتيندا قوردوقلاري يالانچي «ايسلاميه انجومني» مئيدانا گلير، بوتون ائولرو دوكانلار قاپيسي آغ بايراقلارلا بزه نير، قارا قووّه قوشونو بوتون محله لري آلير. يالنيز امره قيز محله سي اودلو موباريزه يه كئچير. بوتون ايراندا تكجه امره قيز محله سينده آزادليغين اوره يي چيرپينير. اونلارين قوچاق باشچيسي ستارخان تكجه بير شـئيه ايناملي دير: «موباريزه، آزادليق!»

مشروطه چيلره، قافقازين ايجتيماعيون ـ عاميون (سوسيال دموكرات) كوميته سيندن، توركيه نين بيرليك و يوكسه ليش توپلومو (جمعيت اتحاد و ترقي) طرفيندن يارديملار گه ليب چاتيب، تبريزين حاق سسي دونيادا سسله نيب، نجف اشرف مفتي لر طرفيندن محمد عليشاه ضيدينه فتوا وئريليب، تبريز محله لري بير ـ بير مشروطه چيلره قوشولور، نالة ميللت و انجومن آديندا درگيلر باسيليب ياييلير و باشاق (شهريور) آيي نين15 ينه دك داغيناق آتيشمالار اولور.

ايجتيماعي دوروم ائله اوجور چالپاشيق ايدي. ستارخان بيرليغين جاماعاتي ياريب مشروطه باشچيلار يانينا گئديركي اؤز حاضيرليغين، ازادليغا خور باخانلارين كؤكونو يانديرمادا بيلديرسين. سونرا موجاهيدلر آراسينا قاييدير و اونلاري پايتخته ساري يوللانماغا شيرنيك لنديرير. لاكين باسمينجا چاتماميش ايالت انجومني قاييتماغا امر ائدير.

ائله او ساعات كي لياخوف (قازاق باشچيسي) تهراندا دارالشوراني بو مباردمان ائتمه يي تداروك گؤرور، تبريزده مشروطه چيلر عليهينه يوروش باشلانير. ساواشين أن قيزغين آنلاريندا مجليسين بو مباردومان خبري و تهرانين سوقوطو تبريزده ياييلير.

ستارخان ياشامي نين أن قاباريقلي گونلريندن، او گوندوركي روس قونسولو پاختيانوف ستارخانلا گؤروش ائدير، اوزولموش و اوغورسوز بيرحالدا قاييدير.

پاختيانوف ستارخانلا گؤروشمه يي طلب ائدير، ستارخان راضيلاشير. »حقيقت درنه يينده« گؤروش آپاريلير. روس قونسولو سؤز. باشلايير: »... سن اينانيرسان مي دؤولتين بيربير بئله عظمتلي قووّه‌ سي، بير نئچه نفر مشروطه چي دؤيوشونده وئرير: «بلي اينانيرام، چونكو بيز عدالت و آزادليق ايسته ييريك، بيزيم ديله ييميز موقدسي دير. بيز سيلاحلي قووه لرين آزچوخونا فيكير وئرميريك».

پاختيانوف خاص بير دئماقييا ايله سنگرده ستارخانلا سؤزونه بئله دوام وئرير: «... سن بير قهرمان سان، من ايگيدلري چوخ سئورم. مصلحت بودور دؤيوشدن أل گؤتوروب آذربايجان قره سوران باشچيليغيني ايييرمي مين آيليقلا قبول ائده سن» و سونرا اومودسوز حالدا سون سؤزونو دئيير: «ستارخان ايندي تبريزده هامي ائولرينين قاپيسينا آغ بايراق ووروب، آرتيق باغيرخان دا تسليم اولوب، سن اذن وئرسن قونسولخانادان بير روس بايراغي گتيرسينلر اؤز ائوينين قاپيسينا وور، بوندان سونرا روس ايمپئرا تورلوغونون بايراغي آلتيندا جانين و مالين آماندا اولار».

ستارخان بو سؤزلري ائشيده ركن، بئينينه قان قاچير، قان گؤزلرينين قاباغين آلير، بوتون وجودونو تر گؤتورور، آياغا قالخاراق نهايت هيجانلا و عصبي بير سسله قيشقيرير: «جناب قونسول سن نه دانيشيرسان؟! من يئتدي دؤولتي اؤز شرفلي بايراغيمين آلتينا گتيرمك ايسته ييره م، سن مندن روس بايراغي آلتيندا دالدالانماغي ايسته ييرسن؟!»، «جناب قونسول بيزنه آساييش ايسته ييريك، نه مقام، بيز مشروطه آرخاداشي ييق، بيز ايرانلي لار غئيرتيميز اولورسا، مشروطه ني آلاريق» و سونرا استهزاء ايله علاوه ائدير: «سيزين بايراغيزين بيزيم ايچين لياقتي يوخدور! من قره سورانليق ايسته ميره م، ايش بو سؤزلردن كئچيب».

ستارخان، قاجار قورخوسوندان قاپيلارا روس بايراغي وورولان زامان، چيغيريب دئيير: «آند ايچيب، قورآن مؤهورله ميشم چييينيمه آلديغيم اركين بايراغيني يئره قويمارام» .1287 نجي ايلين يئنگج آيي نين26 نجي گونودور، ستارخان17 يه ياخين يارديمچي موجاهيد و سيلاحداشلاري ايله بيرليكده حاجي مهدي كوزه كنانين ائوينده (اينديكي مشروطه ائوي) ييغينجاق ائديبلر، ستارخان سؤزه باشلايير: » بوگون تبريزي اود پوسكوره ن وولكانا چئويره جه ييك!« دوستلار راضيلاشيرلار و اونودولماز بير ايشه أل وورورلار. ايگيدجه سينه بير حركتله، موحاصيره سينيرلاريني سينديراراق، بيرينجي گولله‌ ني آيري بير بايراغي، اوچونجو سوداها بير بايراق... گولله لر دالبادال تبريزه حاكيم اولان اؤلومجول سيكوتو سينديرير و آغ بايراقلار بيره بير آياقلار آلتينا دوشور. بئله ليكله سؤنمه يه اوغرايان آزادليق شؤعله سينه بير يئني جان باغيشلانير. ستارخان، قاريبالدي تك باغيرير: »گه لين، گه لين ائولرده قالان كيشي دئييل، بيز يا ظفر تاپيب يادا اُوله جه ييك«. موجاهيدلردن بيري دئيير: تا گؤردوم ستارخان آغ بايراقلاري سالديرير و اونلارين يئرينه قيزيل بايراق دورور، سئوينجكدن گؤزلرين ياشارماسي گؤزلريمدن آخدي.

ائله اوگون ستارخان بايراغيني آذربايجان ايالت درنه يينين قاپيسينا وورورلار و اورانين موحافيظتي ني حسين خان باغوانا تاپشيريرلار.

ستارخان بو تاريخي بؤيوك ايشي ايله محمد عليشاهين كودتا ايله گؤردو ايشين ياني مشروطني ايران باشا باشيندا بوغماق ايشينين عكسيني انجام وئردي و بو تاريخ يارادان حركتي ايله مشروطه ني بوتون ايرانا قايتاردي. ائله بونا گؤره كسروي يازير: »مشروطه تاريخينده، هئچ ايش بويوكسك ليك و ده يرلي ليكده دئييل. پارلئمئنت وكيل لري نين ايش بيلمه مزليك و عاجيزليك، و تهران آزادليق سئورلرين مغلوبيتي اثرينده ايران اته يينه ياخيلان قره لكه ني ستارخانين جان بازليقلاري يويوب تميزله دي.

ستارخان:

بايراقلاري نيشان آلين

وورون بير ـ بير يئره سالين!

بودور حؤكمي ايستيقلالين

تبريز تسليم اولا بيلمز

دونيا بئله قالا بيلمز

ايستيبدادين مغلوبيّتي، تقدير يارادان ده يرتاپدي و بوده رين و يوكسك آنلام بئله شاهيد تاپدي كي: دئسپونيزم، هر گئييم ده بير تاريخي ننگ ساييلاراق محو اولماليدير.

دوقتور رضازاده شفق ستارخانين بو تاريخي بؤيوك ايشي بارده يازير: »ميللي مجليسين بومبار دومانيله، ايران وطن سئوه رلر و آزادليق سئوه نلره يئكه بير قادا و يوكسك بير اومود سوزلوق اوزگتيردي و اومود قاپيلاري خالق اوزونه باغلاندي... آنجاق ائله بوزاماندا آذربايجان اوفوقوندان اومود اولدوزي پارلادي... و اونون نور و آرتدي... ايستيبداد ظولمتي آلتينا گئتميش ايران اوفوقلاريني ياواش ـ ياواش ايشيقلانديردي«. بو جانبازليقلاردان بوغونتو و قورخو آتومو سفئري سينيب و خالق اوره كله نيب، اؤلكه نين نئچه يئرينده او جومله دن ايصفهان و گيلاندادا ايستيبدادا قارشي قالخيشلار باشلاندي.

دونيا مطبوعاتي داكي بير مدت قاباق، ايران ميللي مجليسي سوقوطوندان سونرا ايرانلي لاري مسخره ائده رك يازميشديلار گوردوزكي دوغو ميللتلري بئلنكي آزادليقلارا لاييق دئييل لر، تبريز خالقي نين تاب لاشما و ديره نمه سيني گؤردوكده، بو عاشيقلر اؤلكه خالقي نين رشيدليك و شوجاعتيني آغيرلاياراق تحسينه شايان مقاله لر يازديلار. كسروي بو اولايلارين قايتاريشي باره ده يازير: »بوندان اؤتروكي بيلينسين بو اتفاقلار نه قده ر اؤزگه لرين نظريندن ايرانلي لارين ده يريني آزالتدي، »تايمز« گونده ليگيندن بير جومله يه ايشاره ائديره م... »بو بير اؤرنك أله وئردي كي شرطي لر سربست و ازاد ياشاما، لاييق دئييل لر«... آنجاق سئوينجلي بو دوركي، تبريزيم قوچاقجاسينا دايانيشي بو قره لكه ني ايران أته ييندن تميزله ييب، ائله بو سببه بيز اوشه هه ري و دايانمالاريني آغيرلاييريق و مينلر آلقيشا يارارليدير.

ائله كي محمد عليشاه ستارخانين باشينا يوزمين روبل جايزه تعيين ائتدي، روسييا و باتي آروپانين نشريياتي، ميللت سرداري ستارخاني »آذربايجان بوگاچوفو« و ايران قاريبالديسي« لقب وئرديلر.

بئله بيرگونلرده، تبريز شه‌ هه رينين دايانماسي، ليدن (هولند شه هه رلريندن) شه هه رينين »ويليام خاموش« باشچي ليغي ايله تجاووزكار اسپانيا استعمارچيلارينين قارشي سيندا دايانيشينا بنزه رسيز دئييل، ليدن موجاهيدلري آغاج ياپراقلاري يئديلرسه، تبريز موجاهيدلري ده يونجا و آغاج ياپراغي و چوللرين اوت علفي ايله ايرتيزاق ائده رك،11 آي تامام30 ميندن آرتيق ايستيبداد قوشونونون قارشي سيندا دايانديلار و بو مثل كي يونجا يئييب مشروطه آلميشيق، ياخود:

بابام يونجا يئدي مشروطه آلدي

آزادليق حسرتي گؤزونده قالدي

ائله اوزاماندان قالما بير سؤزدور.

»امير خيزي«، »قيام آذربايجان و ستارخان« آدلي اثرينده يازير: »ستارخان كوچه لردن آغ بايراقلاري يئنديرمه سئيدي، مشروطه نهضتي هامان لحظه ده بوغولوردو. چون بوتون ايراندا يالنيز تبريزين بير كيچيك محله سي ياني امره قيز محله سينده ديري قالميشدي و اودا بوغولماقدا ايدي

طاهرزاده بهزاد يازير: »ستارخان نئچه گون قوچاقليقلا دايانماسي، كوتله لرين صبير ـ دؤزوم خرمنينه اودووروب، اومود توخومون اوركلر تارلاسينا سه پدي...«

آسلان آيي نين21ي (رجب آيي نون13 نجو گونو)، علي جنابلارين دوغوم گونودور. تبريزين بوتون محله لريندن آداملار موزيك دسته لري و آشيقلارلا بيرليكده، ستارخان و دؤيوشچولري تبريك ائتمه يه گلديلر. حقيقت ده رنه يي گوللر و شامدانلارلا بزه نيب دير. ستارخان اؤنوچيخيش ائدير: »بيز جومردلييي، برابرليك و موساواتي، قورخمازليق و ايگيدلييي، باشچيميز اميرالمومنين علي جنابلاريندان اؤيره نمه لي ييك...«

باشاق آيي نين23 نجو گونودور. آزادليق سنگرلريندن بيزنئچه يارالي دؤيوشچو »حقيقت درنه« يينه گتيريلير. اونلارين بيري چييينيدن آغيريارالانيب اونون پالتارلارين چيخارديب ياراسين باغلاماق ايسته ييرلر. يارالي قطعيتله قويمور. نهايت اونون اينجه و ظريف سسيندن قيز اولدوغو بيلينير. ستارخان امر ائدير بوديشي آسلانين ياراسين باغلاماق اوچون تئز ليكله آناسيني گتيرسينلر.

بوگون مشروطه قهرمانلاري دؤولت اوردوسونا ائله بير قيرغين سالديلاركي، ساغ قالان آنجاق جانيني گؤتوروب قاچابيلدي. عين الدوله قوشونو مغلوبيته اوغرادي. مشروطه قهرمانلاري بوگون قطععيتله غلبه چالديلار و مشروطه بايراغي داها يوكسلدي.

اؤلچن (مهر) آيي نين21 نده تبريزليلر آزادليغين غلبه سيني بايرام ائتديلر، عين الدوله وزارتدن ايستئعفا وئردي. ساتقينلار، ضيد اينقيلابلار و يالتاقلار هاميسي تهرانا قاچدي.

باكيدان ميرزه علي اكبر صابردن بير پارچا شعير تبريزه گه ليب چاتدي، آزادليغا چيخان خلق كوچه بازاردا بو شعيري بئله اوخويوردولار:

حال مجذوبوم گؤروب قاري دئمه ديوانه دير،

نعرة شوريده مي ظن ائتمه بيـر افسـانه دير،

 

ايشته ستارخان باخيز، ايراني احيا ائيله دي،

توركلوك،ايرانلي ليق تكليفين ايفا ائيله دي،

بير رشادت،بير هنر گؤستردي دعوا ائيله دي،

دؤولتين بير عيني ني دونياده رسوا ائيله دي،

 

قاچماييب پروانه تك اوددان،دئمه پروانه دير،

آفــرينيــم همــت والاي ستـارخـانه ديـر

ستارخانين ديلاورجه سينه موقاويمتي و تبريز خالقي نين پارلاق اوغورو حاجي سياح قوولوجا نه تكجه بوتون دؤولت لر ارا گونده ليكلر بزه يي اولدو بلكه ده زولوم آلتيندا اولان اولوسلارين اويانيشينا سبب اولوب و اونلار اوچون بير اولگو اولموشدو، و ميللي سرداري ستارخانين آدي كي اوزامان آذربايجان قهرمانليقلار سيموولو تانينميشدي، دونيا مطبوعاتين ايلك صحيفه لرينده باسيلاراق، او نشرييات طريندن آذربايجان بوقاچوفو و ايران قاريلبالديسي لقبينه شرفلندي.

سوزون قياسي، ستارخانين حيرت لنديريچي ايشلر و داورانيشي، اون دؤردونجي سده نين اوّللرينده، ايران خالقي نين اوزونو بوتون دونيادا آغارديب، باشيني يوكسلتدي، و حقيقتده اونو ايرانين بطل الباطيلي و وطن پرودرليك، قوچاقليق، ديلاورليك و شوجاعتين أن موباريز اؤرنه يي عونوان ائتمك اولار.

علامه محمد قزويني يازير: ستارخانين شوجاعت و قوچاقليق شؤهره تي بوتون دونيادا ياييلدي، هرگون آوروپا و آمئريكا مطبوعاتي نين أن چوخونون ايلك صحيفه لرين آلينيندا ستارخان آديني ايري خط ايله يازيب، دؤيوشلرينين شرحيني اطرافلي جاسينا چاپ ائديرديلر، اوخوجولارين حئيرت و تحسينينه سبب اولوردولار.

دوقتور علي شريعتي ستارخان باره ده دئيير: »... آنجاق بيردن بيلسه لر كي ستارخان كيم ايدي، ياني فوتوشكيليني اؤزه ل بير گونده، بيرگونده ليگين ايلك صحيفه سينده گؤرموش اولسالار، بوگون حتتا اونون گوروهارادا اولدوغونو بيلميرلر. كنفوسيوس دا ائله بونلاردان ديركي شرقه باغليدير، لاكين تانينماميش قالميشدير، حالبوكي سوقراط دان دا يوكسك روتبه لي بير كيمسه دير.

ميللت سرداري اؤزو اؤزباره سينده بئله سؤيله يير: »من، أل ـ أياق چيلپاقلارين ايسته يي و گوجو ايله سردار ليغا چاتميشام« تأسسوفله آزادليق دوشمنلري بو فداكار ليقلارين ايزلريني تاريخين قيزيل صحيفه لريندن سيلمك مقصدي ايله، ظولمت گئجه لردن قارانليق بورج آلميشلار.

ستارخان اؤز قونوشماسيندا محمدامين رسولزاده جنابلارينا بئله دئميشدي: »ارتيق بيزيم وظيفه ميز بيتدي. بيزيمكي عسگرليك ايدي، وظيفه ميز داحي، كؤهنه ييخماق و داغيتماق ايدي كي بو يولدا أليميزدن گه لديييني ائتديك، ييخا بيلديكجه ييخديق، ايندي تيكمك زاماني گه ليب، بونون اوچون باشقا قووه لريعني عاليملر، دوشونجه اهلي لازيم دير. بئله قوروجولار هر يئرده اولورسا تاپمالي و آرخاسيندا دورمالي و ايشله يين دئمه لي ييك«

دوغروكي ستارخان آذربايجان و ايران تاريخي نين أن بؤيوك قهرماني و آزادليق مازغالي نين باسيلماز و صاديق عسگري دير. يقين كي ميللتيميزين كؤنلونده ابدي اولاراق ياشاياجاقدير. ستارخان و آذربايجان قهرمان اولوسونون جانبازليقلا اثرينده دئسپوتيزم سوقوط ائدير و تهران فاتحلري دؤولت تشكيل ائديرلر. لاكين اونلارين چوخو اجنبي لر آخورونا باغلي اولدوقلارينا گؤره ميللي سردار و سالاري تهرانا چاغيرماقلا اونلار اوچون بيرقه ملنديريجي و فاجيعه لي آلين يازيسي قلم وورورلار.

 

ميللي سردار، تهرانا يئته ن زامان بو مضمونلا بير بيليديريش يايير: »عومومون بيله جه يي اوچون دئييره م كي، منيم قانوندان باشقا قوهوم ـ قارداشيم يوخدور. اؤزوم و آداملاريم جاندان و اوره كدن قانونا تابع ييك، منيم آدام لاريمين هر بيريندن قانون و عورف عكسينه حركت گوروندوكده، امر مصدرلري گره ك منه موراجيعه ائتمه دن، قانوندا قرارلانميش قرارلاري اونون باره سينده ايجرا ائده لر«.

تبريز خلقي نين ستارخانين تهرانا گئتمه مك ايصرارلارينين موقابيلينده ستارخان بئله جاواب وئرير:

دونيـايـا سس سـاليـر دومـانلــي تبـريـز،

او گــونـش بـاجيســي، گـونشلــه ائكيـز،

ائللــر، شهــريميــزي كهكشــان سـانيـر،

بورادا بير اود سونجـك ميـن اولـدوز يانيـر،

خالقا ايشيـق ساچيـر تبـريـز چيـراغ تـك

قيــزديــريــر أللــر ايستـي اوجـاق تـك،

 

سنــده اوجـاق قـوردوم اوجـاغيـم تبـريز!

قــويمـا اودســوز قــالا اوجـاغيـم تبـريز!

قوي باخيم ـ قـوي باخيـم دويونجـا اركـه،

گه لمه ديم ـ گه لمه ديم تبـريـزيـم بلكـه

گه ل قول بويون اولاق، گه ل حلال لاشاق،

سن بير قوتسال آنـا، مـن سـه بيـر اوشـاق

سـن وئــره ن قـانـادلار كـؤچـوردور منـي

كــؤچـورم، كـؤچـوشـده گـؤرورم نه لـر!...

اوچـولـور سنـده كـي قـوردوغـوم سنگــر

ســانكـي قـايـاليقـدا، داشليقــدا بيــردن

سـوكـولـور يـوواسـي قـارتـال اؤلمــه دن،

الـــوداع سنگـــريـــم، اوردوم الــــوداع،

الـــوداع اويمــاغيــم، يــوردوم الـــوداع!

داشناك يه فريم خان (يفرم خان) آداملاري ايله، اينقيلابجي فيدايي دسته لري اوجومله دن ستارخاني آتاباي باغيندا موحاصيره ائتمه سي و اونلاري سيلاحسيزلاشديرماسي، بيرداها داشناكلارين ضيد اينقيلاب نقش لريني مشروطه حركتينده آيدين جاسينا گؤسترمكده دير.

يه فريم خان اؤز حيات يولداشينا يازديغي مكتوبدا بئله دئيير: »داشناك فيرقه سي، وضعيتي تماميله أله آلميشدير. بيزيم چاليشمالاريميز نتيجه وئرميش... من اؤز آماج و ايستكلريمه تقريباً چاتميشام«.

»گوي كيتاب« ين دايازديغينا گؤره، آتاباي پاركي نين حاديثه سي قاباقدان حاضيرلانميش بير توطئه ايميش. بو كيتاب يازيركي يفرم خانين ستارخان ايله ده رين عداوتي وارايدي. حتتا سردارلارين تبريزدن چيخاريلمالاري، نوروز بايرام آخشامي هامي عائله سينين يانيندا اولدوغو زامان، اونلارين تهرانا گؤنده ريلمه سي، يفرم خان و سردار اسعد بهادرين ألي و روسلارين ايشاره سي ايله اولموشدور.

روسييا خاريجي ايشلر ناظيرليگي نين سندلرينه أل تاپان ايوانوف يازيركي »سردارلاري يفرم خانين و امير بهادرين تفنگچي لرينين زورو ايله تهرانا يولاديلار، يوخسا اونلارين هئچ بيريسي بو ايشه كؤنوللو دئييل ديرلر.

سونراكي اولايلار آچيقلاديركي يفرم خان ايشاره ائتدييي آماجلار ايران شورا مجليسيني باغلاتديرماق، مطبوعاتي تعطيل ائتمك، ايران دؤولتيني روس اولتيماتومونو قبول ائتمه يه راضي لاشديرماق، آزادليق اوجاقلاريني محو ائتمك، ستارخاني آرادان آپارماق، آزادليق پرست لري دوستانا سالماق، محمدامين رسولزاده ني ايراندان قاوماق و نهايت يابانچيلار دئديكلرين بيره بير يئرينه يئتيرمكدن عبارت ايميش.

ائله بونا گؤره »صادق خان مستشارالدوله« آذربايجانين بيرينجي و ايكينجي دؤوره لرده شورا مجليس وكيلي، اؤز تاريخ يادداشت لاريندا يازير: »من نمي توانم با ميل يك ارمني آنارشيست كه معلوم نيست چه نيّتي دارد، رفتار كنم«

بئله ليكله يفرمين توطئه سييله قان و اود مئيدانلاريندا آدديم گؤنوره ن آياق، ايصطلاحن »اينقيلابي دولت« گولله سييله حركتدن دوشدو.

عارف بو حاديثه ده بئله دئييب: »بو اشقيادن پيس راق دوستلار، آزادليق أليله، آزادليق و مشروطه كؤكونو بوغدولار«.

يوسف مشروطه را ز چه بركشيديم

آه كه چون گرگ خود او را دريديم

اؤلوم اولسون اونلاراكي ايسته ييرلرديري قاليب آزادليغين اؤلومون گورسونلر.

ملك الشعراي بهار، آذربايجان يئني ليك باشچيسي »شيخ محمد خياباني« شهادتينده بير شعير دئييب كي ستارخان باره سينده ده اويغون دور:

در دست كساني است نگهباني ايران

كاصـرار نمـودنـد به ويـرانـي ايـران

آن، قوم سرانند كه زير سر آنهاسـت

سرشكستگي و بي سروساماني ايران

 

و بيزده گووه نركن دئمه لي ييك:

او قده ر قان ايچميش جوانلار قانيني توپراغيميز

كــوه و صحــرالــ ر بـويـانميـش لالـه الـوانيلـه

ياخود:

در بيستون انقلاب از شور شيرين وطن

بس تيشه بر سر كوفته فرهاد آذربايجان

ميللي سردار اؤز آل قانيني پئشكئش ائده رك، آزادليغين قوروموش آغاجينا يئني تراوت باغيشلاييب، اؤز سربست روحونو ايران ايستيبداد جيسمينه پوفله ييب كي بلكه ايرانلي، آزاده ليگيني درك ائديب، آزادليق حاققي دا ياساليق اولسون.

1290 نجي ايلين يئنگج آيي نين25 ئده، محمد عليشاه ايرانا دؤندوكدن سونرا، ستارخان بوتون اينجيك ليكلره توهين لر و آجي ناكامليقلارلاكي مشروطه ميراث خوارلاردان گؤرموشدو، باخيم سيز قالا بيلمه ييب و بير مكتوبلا اؤز حاضيرليغيني ساواش اوچون ميللي مجليسه بيلديردي.

بو سيمووليك تشببوس، ميللي سردارين اوره ك پاك ليق، ذاتي شهامت، دوزگون ايمان، و ميللي دويغوسوندان سيزيري. لاكين قيچي و اوره ييني سينديرميش سالاردا، بير پارچا قئيره ت و حميّتي ائله اوجور اوره يينده آلاولي ساخلاميشدير.

ستارخانين يوكسك كاراكتر و قاباريقلي اؤز لليكلري باره ده بونو دئمك اولوركي: ميللي سردار شوجاعتي باشي آشاغيليقلا، ساواشكن لييي جومردليكله، اوردوچولوق و عسگرلييي ايله، آزادليق سئوه رلييي عدالت خواهليقلا، صاديق لييي خالق سئوه رليك و موعاريف پرورليكله بيرليكده ماليك ايدي.

ستارخان1239 نجي ايلين چايان (آبان) آيي نين25 نده يالقيزجاسينا، غريبه جه سينه، فقر و فلاكت ايچينده48 ياشيندا تانرينين چاغريسينا لبيك دئييب، عبدالعظيم جنابلارين »طولي« باغيندا توپراق دوواغيني اوزونه چكدي. سونرالار گؤرو اوسته بير سه ككي و بير لؤوحه قويولدو، لاكين اينقيلابدان سونرا اودا خاراب لانيب باشقا بيرلرله بير سطح ده قرار تاپدي. اولوروحونا مينلر آلقيش يارادليرير.

بئله ليكله، قاراداغلي ستارخانين يازيسي دا قاراگه لدي. فلكين ايشي ازلدن بئله ايميش و قوي سنه ده بئله اولسون ستار!

»بو دونيادا فلكين نقدر يوخدور وفاسي، او قده ر چوخدور جفاسي«

ستارخانين ياشاييشي، موباريزه سي و اؤلومو، حقيقتده بير بنووشه يه بنزه ر كي چيمن ليكرده جوجاردي. كپنك لري دويوردو. واختسيز دولولارا توش گله ليب، حياتي باشقا بنووشه لره تاپشيردي. بو واقعيت ديركي ستارخانين ياشاييش كيتابي باغلاندي، لاكين خالقلار تاريخي داييم وراقلانيب كئچميش دؤيوشچولر تجروبه سي و چاليشما حاصيل لري، گه له جك موباريزلرين ألينده كسرلي سيلاح اولاجاق. دونه نين يول گئده رلري، صاباحين يول گئده رلرينه، يول گوستر اولاجاقلار.

نهايت بوكي: ستارخان اؤلسه ده، ستارخان آذربايجاندان اوزاق ياتيرسادا آنجاق ابدي اولاراق اولوسونون اوره كلرينده ياشاياجاقدير. شاهلار و طاغوتلار بورونون اووان ائل قهرمانلاريميزا عشق اولسون، روحوشاد، يولو هميشه يولچولو اولسون، اولوتانري ميللي سرداريميز ستارخان و باشقا آزادليق، سربست ليك و ميللت پرستيليك سندينه قيزيل قانلاريله قول چكنلره بول ـ بول رحمت ائد.

( ميللي سردار ستارخان شهادتينين89 نجي ايل دؤنومي موناسبتي ايله )

قايناق:

ميللت سرداري ستارخان و مشروطه اينقيلابي، پرويز يكاني زارع، خوي1378