مشروطه‌ و ملت‌سرداري «ستارخان»

دوست و دوشمن باخيميندان

پرويز يكاني زارع (ائليار)

عشق اولسون شن حيات يارادانلارا

تاريخ‌ده باش اييربو اينسانلارا

بو بير اينكارسيز حقيقتديركي، مشروطه جونبوشو، اوچ مين ايلليك رژيمي باش آياق ائديب، ايران اوا سونون سياسي، اقتصادي و ياشايش اوسلوبلاريني دگيشدي. دئمك انقلاب تاريخينين هر صحيفه سينده، بيزيم اولو وشانلي بابالاريميزدان أن يوكسك حريّت چيليك و وطن سئوه رليك سيمووللاري گؤزه چارپير.

مشروطه نهضتي نين ياراديجي فاكت لاريندان: ايمپرياليزم عصرينين يئتيشمه سي، ميللي ظولمون آغيرلاشماسي، مالي سرمايالارين ميللي استقلالي نقض ائتمه يولوندا ايشلنمه سي، ايران ملتي نين سياسي، اقتصادي باغليليغي، اهدا اولونموش خارجي امتيازلار و نهايتده سياسي قوپولو عوذ آدلانديرمان اولور.

خالق، كي، اوزون ايلله و عصرلر زور دئيه ن حاكيم لر، فاسيد ساريچيلار هابئله منفعت پرست اجنبي عاميللر اليندن ناكامليق آغيسي ايچيب، و ايران رعيّتي اولدوقدان بامباچا و بئگاري و سايره بو كيمي ايشلردن باشقا هئچ نه گؤره ميشدي، آياغا قالخيب، محو ائديلميش ايلكين حقلريني آلماغا هارايلانديلار.

1286 ه . ش = 1907 م ـ ايلده، ايران يعني آذربايجاندا، ايلك سوسيال دموكرتيك قوروپلاري دوغولدو. انقلابين ايلك ايللرينده، كؤفوللو آداملاردان، موجاهيدلرين ياراقلي «انقلاب قاردي»، «فيدايي لر دسته سي» آديندا ياراندي.

بئله بير دورومدا، تبريزين غيرتلي خلقي، قره داغلي «ستار» ي قيام باشچيسي سئچدي. ستارخان ايران مشروطه انقلابيندا، ائله بير نظامي و حربي داهي ليكلر گؤستردي كي، بير دونيوي شخصيته چئوريلدي و ملت طرفيندن «ملت سردار» ليغي عنوانين آلماغا ناييل اولدو. ايران آزادليق مازغالي نين باسيلماز، وفالي عسگري و ملت سرداري ستارخانين روحونا آلقيشلار اولسون!

ستارخان،پاخنيانوف روس قونسولوناكي ستّاري بير ساده و عوام بيليب و پول و مقام ايله استبداد قووه لرينه ساري جذب ائتمك ايسته ييردي، سؤزلريني ائشيده رك غضب له نيب، آياغا قالخيب، نهايت قاني سويوقلوقلا بئله جواب وئردي: جناب قونسول، بيزنه اسايش ايسته ييريك نه ده مقام. بيز مشروطه آرخاداشي ييق. بيز ايرانليلارين غيرتيميز اولارسا، مشروطه حكومتيني اله گتيرريك. دوغروسوكي، بوقوچاغين جسارتي كي تكجه توفنگينه داياناراق، سؤزو و كلاميني بئله يير ملاحظه سيز و كسيحي فورمادا، زمانين ان قدرتلي امپراتور قونسولونون قارشيندا ايفا ائدير، مين لر آلقيشايارارلي دير.

ستارخان، قاريلبادي تك هاراي سالير: «گلين! گلين! هر كيم ائوده قاليسرسا ناكيشي دير. من سيزه يالنيز چتين ليك، زحمت و دؤيوش و عده سي وئريره م. آنجاق بير ظفر تاپيب، يا اؤله جه ييك»

ستارخان اؤزو ايگيديانا و قهرمانجاسينا قالخيب، مشروطه و آزادليق بايراغيني ألينه آليب، تبريزين امره قيز (اميرخيز) محله سيندن باشقا بوتون ايراني الينه آلميش ظاليم دوشمن قارشي سيندا، ائله بير دواملي ليق گوستريب و ايگيدليك نشان وئردي، و ائله بير نائيليت لره ال تاپدي كي، چوخ كوچمه دن دونيوي بير شهرت تاپيب، آدي مجليس لرين نوغولي، بيوقرافيسي درگيلرين عنواني، فوتو شكيلي قزئتلر صحيفه لرينده، ميدالي آزادليق سئوه ن گنج لر و يئني يئتمه لر دؤشونون بزه گي و آدي ايران انقلاب تاريخينده اؤلمز اولوب، آزادليق پهلوانلار سيراسيندا يئر دوتوب، و تئزجه سينه تبريز انقلابچيلارينين ان حرمتلي رهبري و پيشواسي اولدو.

شاه طرفيندن ستارخانين باشينا يوزمين روبل جايزه وعده وئريلدي. روسيا و باتي آوروپانين نشرياتي، ملت سرداري ستارخاني «آذربايجانين بوقاچوفو» و «ايران قاريبالديسي» آدلانديرديلار.

بئله نكي گونلرده، تبريز شهري نين دايانماسي ليدن (هلند شهرلريندندير) شهرينين دايانماسينا بنزه ريش سير دئييل. هلندين ليدن شهرينده، دوشمن قدرتلي اولورسا، تبريزده ده دوشمان اقتدارلي ايدي. ليدن مجاهيدلري آغاج يارپاقلارين يئديلرسه، تبريز موجاهيدلري ده يونجا، آغاج يارپاغي و چؤللرين اوت علفي ايله ارتيزاق ائديب تسليم اولماديلار، و11 آي تامام30 ميندن آرتيق استبداد قوشونونون قارشي سيندا دايانديلار. و بو مثل لركي: « يونجا يئيب، مشروطه آلميشيق» ياخود:

«بابام يونجا يئدي مشروطه آلدي

آزادليق حسرتي گؤزونده قالدي»

 ائله: زاماندان قالما بير مثل لردير

سيداحمد كسروي، بير ماهني يا ايشاره ائديركي، تبريز اؤيره نجيلري، مشروطه دوراني دئموسقراسيونلايق بيرينده هابئله تئلقرافخانا و كوچه بازاردا اوخوردولار:

آماليميز افكاريميز اقبال وطن دير

دعواگونويكسرگؤرونن‌قانلي‌كفن دير

جان‌قورخوسويوخدورديليميزده‌جانيميزده

 هرگوشه‌ده‌بيرشيرياتيب توپراغيميزده...

ماسكووا دارالفنون اؤيره نجيلري اوچاغدا، ستارخانا بئله يازميشديرلار:

«... بيز... آچيق اوركله سلاملار يميزي بوتون ايران حريت چيلرينه و بوتون مجاهيدلرينه كي، آزادليق و حريت يولوندا جانلارين فيدا ائديب لر، اؤزه لليكله او آزادليق قهرماني و شريف‌حريت‌جيسي‌ستار خانا قلبي احساساتلا اهدا ائديب، عشق اولسون دئييب، مقصد ينيزه‌چاتديغينيزي‌دله‌ييريك».

وثوق الدوله، ميللي شورا مجلسينده، ستارخان و باقر خاندان چوخلو ستايشله ياد ائده رك، دئميشدي «ايران ملت شورا مجليسي، ستارخان و باقرخان جانبازليقلاري نين ديريسي دير...»

اميرخيزي جنابلاري «قيام آذربايجان و ستارخان» آدلي اثرينده يازير: «ستارخان كوچه لردن آغ بايراقلاري يئنديرمه سئيدي، مشروطه نهضتي ائله او آنلاردا بوغولاري،نييه كي، ايرانين باشاباشيندا يالنيز تبريزين بيركيچيك محله سينده ديري قالميشدي و او دا بوغولماقدا ايدي.»

طاهرزاده بهزاد يازير: «ستارخانن نئچه گون قوچاقليقلا داانماسي، كوتله لرين صبير ـ دؤزوم خرمنيه اود ووروب. اومود توخون اوره كلر تارلاسينا سه پدي.»

داشناك يپريمين، انقلابچي، فيدايي دسته لري اوجومله دن ستارخاني آتابه‌ي باغيندا محاصره يه آليب و سيلاحسيزلاشديرمادا باشچيليغي، يئنه ده داشناك‌لارين ضيدّ انقلاب رولونو ايران مشروطه انقلابيندا آيدينجاسينا آچيقلايير. ايرانين يوكسك شاعيري قزوينيلي عارف بو حاديثه ده بئله دئييب: «بو اغنيادان پيس راق دوستلار، آزادليق آدينا، آزادليق و مشروطه كؤكؤنو يولدولار« ماكسيم قوركي قوولوجا گره ك دئمك: »اؤلوم اولسون اونلاراك، ايسته ييرلر ديري قاليب، آزادليغين اؤلومون گؤرسونلر.»

گرچي، ملت سرداري بودونياني ويداقيلدي و اونون شرف دوغوران اؤلوموندن91 ايل كئچير، آنجاق محو اولماياجاق نييه كي خالق اوره گي وقفه سيز دؤيونمكده دير. ستارخانين ياشايش كيتابي نين باغلانيلماسي، بير گئرچك اولورسادا، لاكين ملت لر تاريخي داييم واراقلانيب، گئتميش دؤيوشچولر تجربه سي و اونلارين چاليشما حاصيلي، گله جك مبارزلرين الينده بيركسرلي سيلاح اولاجاق، و دونه نين يول گئده نلري، صاباحين يول گئده رلرينه يوله گؤستريش ديرلر.

شاهلارين و طاغوتلارين بورنون اووان ائل قهرمانلاريميزا عشق اولسون.